Ο Ταπτούκος, ο Μελίκ, ο Βαλτζαντάρης και ο Μεσημέρης.
29-01-2018

Σ΄αυτά τα ομιχλώδη τοπία, όταν δε φυσάει, αλλά η γη αναπνέει και η μελαγχολία λυτρώνει, έρχονται και ριζώνουν ο τέσσερις εποχές, φαινομενικά γυμνές από ανθρώπους, κατοικίες και γεγονότα, χαρά του οδοιπόρου και έως να φανεί η πρώτη ταβέρνα.

Αλλά εγώ κρατάω χαρτάκια με σβησμένες φωνές λησμονημένων αιώνων. Καμιά τους δεν έγινε θρύλος ή παραμύθι σε παραγώνι, φουντώνοντας τις καρβουνιές.

Τότε που ήρθανε στη Χόστιανη, μετά Φούστανη και κατοίκησαν στο χωριό δεκάξη στρατιώτες κουμάνοι, που οι Ρωμαίοι παραχώρησαν τόπο να χτίσουν «τας οικίας και τας κατούνας αυτών» αλλά ήταν δύσκολα και ζήτησαν να έχουν γείτονες, να αντέχεται η μοναξιά. Απ’ τους δεκάξη, απόμειναν λίγα ονόματα κολοβά, έρμαιο στην υγρασία του κώδικα. Κάποιος υγιός ενός Ταρτζή, ο Ταπτούκος,ο Βωλκάγγος τουπίκλην Ασούρτης, ο Βαλτζαντάρης, ο Μιχαήλ, οι περισσότεροι Κομανόπουλοι, ο ένας Αρμενόπουλος. Είχαν μαζί τους τα άλογα του πολέμου, υπηρέτες και παροίκους, ενώ έπαιρναν κι άλλους απ’ το χωριό για τα κοπάδια που έτρεφαν στα γύρω βουνά. Ήταν συσταζούμενοι, υποστατικοί, προνοιάριοι, γιατί πολέμησαν υπέρ της Ρωμαΐδος και ανταμείφτηκαν.  Αλλά στη Χόστιανη, μετά Φούστανη, ήταν κι ένα λαμπρό μοναστήρι, που πέρασε από τον ευγενή Κεφαλά στο Δημόσιο, με παροίκους ωσαύτως ποικίλους, Βούλγαρους και Βλάχους. Πιέστηκαν από τους ξένους και ζήτησαν δικαιοσύνη. Και το κράτος έστειλε απογραφέα και τα ρύθμισε όλα. Να φύγουν, να πάνε αλλού οι Κουμάνοι και φεύγοντας, να αφήσουν δώδεκα παροίκους που αφαίρεσαν από τους καλόγερους. Γράφονται κι αυτοί σε κιτάπι.

Πέρα από το βουνά, στην ποταμιά και στες λίμνες του κάμπου, ζούσαν οι Βαρδαριώτες, στη βάρδαινα και στην καθέδρα των Βαρδαριωτών, Βαρδαρόφτσα και Βάρδινο, παλαιότεροι έποικοι, με επίσκοπο και γνωστοί στο Μέγα  παλάτιον, ως μαγκλαβίτες με παράξενο καπέλο, το αγγουρωτόν, δεινοί τραγουδιστάδες. Και πλήθος αντάλλαξαν πολύ οι πολέμαρχοι, στέλνοντας του απειθείς των Μογλενών στην αρμένικη Βαασπαρακανία, υποδεχόμενοι Ανατολικούς. Ενώ στης Βέροιας και πέρα του Αλιάκμονα τις πεδιάδες, ήρθαν και έμειναν ένας σουλτάνος Καϊκαούς, ο Μελίκης, ο Καβάσιλας και άλλοι, στα χωριά που τους έδωσαν. Πιο χαμηλά από τους Δραγουβίτες και τους Σαγουδάτους, παλιά άτακτους αλλά τανύν φρονίμους και παντού φυτεμένοι ξένοι, πάντα με κιτάπια και μολυβδόβουλα, να σπέρνουν κα να κτηνοτροφούν, να δουλεύουν μεταλλεία και  να καταγράφονται  επιμελώς. Τζεχλιάνη, Δραγοβούντων, Τουρκοχώριον, Γάβριανη, Γαλάτισσα, Βασιλικά δίκαια του Χορταΐτου.

Σήμερα δεν ξέρουμε αυτόν τον μεσαίωνα. Πιστεύουμε πως έζησαν κάποιοι ασθενικοί και ρέμπελοι, που ζούσαν όπου τους  κάπνιζε και περίμεναν τους οσμανλήδες, τότε μεσογειακή δύναμη, να τους ρημάζουν. Δεν ήταν έτσι. Ήταν άσχημα και δύσκολα,αλλά δεν ήταν έτσι.

Τα θολά βουνά, τα ποτάμια και οι γκιόλες, λίμνες και κάμποι είχαν τη δική τους δικαιοσύνη. Και μπροστά στο μπάχαλο των τελευταίων αιώνων, η παρουσία τους βοά στα κολοβωμένα πρακτικά, στα δεκάδες μνημεία που άφησαν, κι ας μη έχουν ξεχαστεί πως υπήρξαν «τα Ρωμαίων φρονούντες», δίπλα σε άλλους φρονούντες άλλων λαών δίπλα και αρκετούς αβασίλευτους, αλλά πάντα με συμβάσεις, μνημόνια και κιτάπια.

Να ξαναδείτε με σεβασμό αυτά τα ομιχλώδη τοπία, όταν δε φυσάει,αλλά η γη αναπνέει και η μελαγχολία λυτρώνει, όπου έρχονται και ριζώνουν ο τέσσερις εποχές, φαινομενικά γυμνές από ανθρώπους, κατοικίες και γεγονότα, χαρά του οδοιπόρου και έως να φανεί η πρώτη ταβέρνα.

6 σχόλια:
  • Avatar Δέσποινα Ευγενίδου
    27-02-2019 13:27

    Παλιές ίστορίες, χαμένες στις ομίχλες: Δ. Ευγενίδου, το Κάστρο της Χρυσής και το Θέμα των Μογλενών, τιμ. τόμος Μ. Ανδρόνικου , Θεσσαλονίκη , 1987, σ.325-342 νόμίζω υπάρχει και στο Academia.edu

  • Πετεφρής Πετεφρής
    31-01-2018 07:30

    H Δέσποινα Ευγενίδου, επίσης δεν είναι “Ευγενίδου τις”, Μη ξεπατικώνουμε τον Κεραμόπουλο! Είχε μάλλον υπ όψη της μια ανακοίνωσή μου σε ένα συνέδριο της ΧΑΕ, αρχές του 80. Δύο από τις αυτοψίες εξάλλου διέπραξα με τον Σωτήρη Κίσσα, με τον Βάιγκαντ και τα Πρακτικά της Λαύρας αγκαλιά.

    • Avatar Theo
      31-01-2018 13:13

      Την Ευγενίδου δεν την έχω ακουστά, γι’ αυτό κι έγγραψα: “κάποια κ. Δ. Ευγενίδου, αρχαιολόγος”.

      Από τον Σωτήρη τον Κίσσα, Θεός σχωρέσ’ τον, έχω τις καλύτερες των αναμνήσεων.

  • Πετεφρής Πετεφρής
    31-01-2018 07:14

    Χλερηνά, η Φλώρινα. Χοτολίβους, το Φωτολίβος. Και Χωστιάνους, Χόστιανη, η Φούστανη. Δεν είδα την ανακοίνωση της Δέσποινας, αλλά ήκαμα τις αυτοψίες μου, απο τα Ενώτια έως το Πόζαρ. Στον “φάκελο Κεφαλά” υπάρχει η πλανηνή “Τόπια Πουζούχια” με τις κατούνες της, σήμερα Κοζούχ.Και τα μαντέμια απλώνονται από τη Τζένα έως την βόρεια κοιλιά του Πάικου, όπου οι Βλάχοι. Κοντά, και η Γράμμοσκα. (Γράμμος, Αγραμάδες=οι λιθοσωροί από την έκπλυση μεταλλοφόρων στρωμάτων). Και όπου κατούνες, η ονοματοθεσία δεν είναι σημειακή. Η τεράστια έκταση του Κεφαλά, του 12ου αιώνα, απλώνεται σε μεγάλη περιοχή των Μογλενών. Και οι αναφερόμενοι πάροικοι (αλλά και αδήλου δεσποτείας) Βλάχοι και Βούλγαροι ήταν κατα τη γνώμη μου σε χώρια μαχαλάδες, κι όχι πως βρίσκονταν σε ένα χωριό.Η δική μου βόλτα εκεί, άλλα λέει, σε άλλα κατέληξα. Την Παπαγεωργίου πρωτοδιάβασα σε τρυφερή ηλικία και ασχολήθηκα με τα Λαυρηνά, πριν βγει η σωστή έκδοση.

    • Avatar Theo
      31-01-2018 13:09

      Πετεφρή, ευχαριστώ για την απάντηση.

      Μάλλον εσύ τα ξέρεις καλύτερα γι’ αυτά τα μέρη της αγαπημένης Καρατζόβας, κι ίσως Χόστιανη να ‘ναι η Φούστανη. Αλλά είμαι βέβαιος πως η Όσσιανη της Τουρκοκρατίας είναι ο σημερινός Αρχάγγελος. Όπως φαίνεται σε έγγραφα του 18ου αιώνα, η Μονή Σταυρονικήτα είχε μετόχι σ’ αυτό το χωριό. Το 1980 συνάντησα τον παπά του Αρχάγγελου και μου επιβεβαίωσε πως ο ενοριακός ναός του χωριού, αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο, ήταν μετόχι σταυρονικητιανό.

  • Avatar Theo
    30-01-2018 15:40

    Ωραία ξενάγηση στα αγαπημένα χώματα και στον ταραγμένους τελευταίους αιώνες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (aka Βυζάντιο).

    Αλλά, όταν γράφεις “Τότε που ήρθανε στη Χόστιανη, μετά Φούστανη”, έχω την εντύπωση πως μπερδεύεις τη σημερινή Φούστανη με τον σημερινό Αρχάγγελο, μάλλον από λανθασμένες πληροφορίες που δίνει κάποια κ. Δ. Ευγενίδου, αρχαιολόγος (τις βρίσκω στη Βικιπαίδεια, στο λήμμα για τη Φούστανη, και αλλού).

    Όμως, ως γνωστόν για όσους μελετούν μεταβυζαντινές πηγές, Όσσιανη ονομαζόταν στην εποχή αυτή ονομαζόταν το σημερινό χωριό Αρχάγγελος, κοντά στο μετόχι της αγιορείτικης μονής της Μ. Λαύρας.
    Ιδού τι γράφει η Μαρία Παπαγεωργίου σχετικά:
    “’Αλλά σέ ποιό σημείο τού τμήματος αύτοϋ τής Μακεδονίας βρισκόταν τό χωριό, μόνο τό σύγχρονο τοπωνυμικό τής ίδιας περιοχής μπορεί νά μάς πληροφορήση. Πραγματικά, τό τοπωνύμιο Uosan’ (καί Uosin’), πού ανήκει στό βλαχόφωνο χωpiò πού σήμερα έχει τήν επίσημη ονομασία ’Αρχάγγελος καί πού βρίσκεται στή ΒΔ πλευρά τού Πάικου φαίνεται ότι βρίσκεται σέ άμεση σχέση μέ τό λατινογενές Hostianus.
    […]
    Ή έκκλησία τοϋ «’Αγίου ’Αθανασίου, τοϋ ’Αθωνίτη», όπως πιστεύουμε, τό «μοναστήρι του ’Αρχαγγέλου Μιχαήλ» μέ τόν «Μύλο τοϋ ’Αρχαγγέλου Μιχαήλ» καί ή ανάμνηση τών κατοίκων τής Όσανης ότι τό χωριό τους «πιάσθηκε» άπό μαντέμια, άποτελοϋν στοιχεία πού συμβάλλουν στήν έδραίωση τής άποψης ότι «Χώστιανες» καί Uosan’ είναι ενα καί τό ίδιο χωριό.” (https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/makedonika/article/viewFile/6594/6328)

Αφήστε ένα σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*
*
*