• • •
• • •
Vera J. Frantzh | 06.07.2017
Panos Dodis | 05.07.2017
Georgia Drakaki | 05.07.2017
Nicolas Androulakis | 05.07.2017
Αρδαμέρι, ένας οικισμός που διατηρεί την μεσαιωνική του ρυμοτομία.
Η ζωή στα χωριά 15/30
Πάνος Θεοδωρίδης | 15.04.2014 | 18:00
Βραχύ Χρονικό
 
Αυτό που αναγνωρίζουμε ως «χωριό» έχει μια ακαθόριστη καταγωγή στους σκοτεινούς αιώνες.
 
Στον ένατο αιώνα αρχίζουν και έχουν όνομα στη Χαλκιδική τα Βράσταμα, οι Μυστάκωνες, η Περιστερά, η Γαλάτισσα, ο Πινασών. Στην στροφή της χιλιετίας, ακόμη και τα τοπωνύμια διατηρούνται στις μέρες μας όπως το Δελβίνι, βουναλάκι  μεταξύ Αρδαμερίου και Περιστεράς. Και αρκετά παλαιότερα , που συνεχίζουν να υπάρχουν ,όπως η Βουκεφάλεια.Μιλαμε γιά αρχειακές πηγές που περιέχουν δεκαδες, είτα χιλιάδες μαρτυρίες.
 
Για να κατανοήσετε το γενικό χωροταξικό της μεγάλης μας χερσονήσου, αρκεστείτε στο ότι υπάρχουν από τα προϊστορικά χρόνια χιλιάδες οικισμοί, με το χαρακτηριστικό τουμπάκι ή το τραπεζοειδές ύψωμα, ενώ πλήθος είναι και οι οικισμοί που  βρίσκονται χύμα σε κάμπους ,πολλοί από τους οποίους ήταν ρηχές λίμνες και οι άνθρωποι ζούσαν σε ζυγούς και σκαλώματα.
 
 
 Όταν άρχισαν οι πόλεις την διαδρομή τους, ήταν συνήθως μια συγκέντρωση τέτοιων,ατείχιστων και πολυάριθμων, οικισμών.Οι πόλεις αυτές, συχνά πόλεις-κράτη, αλλά και αποικίες, ήταν ολιγάνθρωπες αλλά διέθεταν προοπτικές.
 
Στο τέλος της αρχαιότητας, οι πόλεις παρήκμασαν και πάρα πολλές έσβησαν. Μεγάλες λοφώδεις εκτάσεις, που κρύβουν γειτονιές, μεγάλα κτίρια και τείχη ,ανευρίσκονται  συνήθως σε απόσταση δύο ή τριών ωρών με τα πόδια ανάμεσά τους.
 
Στο τέλος αυτής της περιόδου, της εσχάτης αρχαιότητας, αρχίζουν και παρουσιάζονται τα χωριά, όπως τα ξέρουμε, σε ανάλογη μορφή.
 
Στην άλλη Ευρώπη, ανάλογα με την παραγωγικότητα των εδαφών, έχουμε περισσότερα ή λιγότερα χωριά. Σπανίως έχουν δημόσιο χώρο.
 
Τοπογραφικά, σας φέρνω ένα τυχαίο πλην εποπτικό παράδειγμα.
 
Ο Γαλαρινός, χωριό απέναντι από την μονή Χορταϊτου, ήτοι την Αγία Αναστασία, στο ίδιο σημείο που βρίσκεται σήμερα, υπήρχε τουλάχιστον από τον 13ο αιώνα και λεγόταν Καλαρηνός. Δυο χιλιόμετρα, μισή ωρίτσα, προς τα δυτικά ήταν ο προϊστορικός οικισμός που έσβησε. Στην αρχαιότητα, η  ευρύτερη περιοχή είχε δυο πόλεις, προς την Αγία Παρασκευή και τον κάμπο κάτω από την Περιστερά, και δεν υπήρχε χωριό στον Καλαρηνό. Όμως υπήρχε στο τέλος της αρχαιότητας ο πρώτος μύλος που χρησίμευε για την έκπλυση μεταλλεύματος, στο ρεματάκι που κατεβαίνει από τον υδατοκρίτη του Βάβδου.
 
Η ανάπτυξη των ορυχείων και τα καμίνια έφεραν δέκα νερόμυλους με διάφορες χρήσεις, που σημαίνει ότι ο Καλαρηνός ήταν ο οικισμός αυτών που επεξεργάζονταν τον χρυσό αλλά και γεωργών.
 
Στα 1300 οι νερόμυλοι ήταν ονοματισμένοι, όπως ο μύλων του Πεζού η ο υδρόμυλος της μονής Χορταϊτου.
 
Οι μύλοι ήταν η βασική μηχανή εδάφους απο τον μεσαίωνα και ο άνθρωπος ήδη τριγυριζόταν από μηχανές,αλλά ελάχιστοι έχουν αυτήν την γενική εντύπωση-εάν έχεις στο κεφάλι σου πέτρες ,μόνον νταμάρι μπορείς να διαθέτεις.
 
Αργότερα, αρκετά χωριά καταστράφηκαν και δεν ανακτίστηκαν, ενώ τα περισσότερα έχουν φτάσει έως τις ημέρες μας. Η τοπωνυμική τους βάση είναι κατά βάση η βυζαντινή.
 
Οι περισσότερες ετυμολογικές ερμηνείες, οφειλόμενες σε συνηχήσεις παρηχήσεις,με ολίγα κακά τουρκάκια κάπου στο  φόντο, είναι απλώς της πλάκας.
 
Σώθηκαν από μερικές περιοχές(Σμύρνη, Αττικη-Βοιωτία, Χαλκιδική, Στρυμόνας, κεντρικα Βαλκάνια, Λήμνος και Πάτμος)  «περιορισμοί» (γραπτά περιγραφικά τοπογραφικά) και «πρακτικά» (πίνακες παροίκων με οικογενειακά στοιχεία και ποικίλη φορολογητέα ύλη)
 
Εσωτερικά τεκμήρια και επαληθεύσεις πεδίου, μαζί με πάμπολλες εργασίες που πραγματοποιήθηκαν σε χώρες της Ευρώπης, μας καθοδηγούν στο να καταλάβουμε πως έμοιαζε ένα μεσαιωνικό χωριό.
 
Αυτό είναι πολύ πιο εποπτικό αν από ένα και μόνο χωριό, σώζονται περιορισμοί και πρακτικά σε μια σειρά ετών, λόγου χάρη από το 1300, το 1321, το 1338. Εχουμε τέτοια χωριά: σε Ροδολείβος, Μαντεμοχώρια, Ιερισσό, Καλαμαριά και αρκετά ακόμη.
 
Φαίνεται πως τα νέα νοικοκυριά έχτιζαν το σπιτικό τους,  κοντά στο πατρικό ενός ανιόντος από το νέο ζευγάρι. Στην ύπαιθρο, με ειδικό σύστημα,μπορούμε να ξέρουμε απίστευτες λεπτομέρειες για καλλιέργειες και μικροτοπωνύμια.
 
Το οικονομοτεχνικό υπόβαθρο ήταν διαφορετικό αλλά χωροταξικά και πολεοδομικά μόνον η πλατεία του χωριού αποτελεί νεοτερικό στοιχείο της δομής του. Ο ναός και η βασική οδοποιία ήταν ένας άλλος ασφαλής προσδιορισμός.
 
Ανασκαφές έχουν γίνει ελάχιστες που να διαχειρίζονται αποτελεσματικά αυτό το σχετικά πρόσφατο παρελθόν. Αναγκαστικά στηριζόμαστε σε γραπτές πηγές , στην μεταγενέστερη γραμματολογία και σε μια άκρως επισφαλή προφορική παράδοση.
 
Η Ελλάδα έχει μια τεράστια μυθογραφημένη αποθήκη, ένα στοκ από τα βάσανα της τουρκοκρατίας. Για όλα σχεδόν τα χωριά, αφθονούν οι μαρτυρίες που ήταν κάποτε αλλού και «χαλάστηκαν». Ιδιαίτερα δημοφιλής  είναι η μετακόμιση χωριών από την βιαιότητα του Αλή Πασά Τεπελενλή.
 
Από την άλλη υπάρχουν σαφείς αποδείξεις πως ένα σοβαρό ποσοστό χωριών, ιδρύθηκε ανάμεσα στον 11ο και στον 14ο αιώνα ,όταν δημογραφικές και άλλες αλλαγές έφεραν συμπτύξεις ή χωρισμούς οικισμών, λόγω του διανεμητικού συστήματος.
 
Στα μεσαιωνικά χρόνια το φορολογητέο εισόδημα των περισσοτέρων χωριών πήγαινε κατευθείαν στον ιδιωτικό τομέα ή στην μοναστική κοινότητα.
 
Η περίοδος που τα χωριά άρχισαν να θυμίζουν τους οικισμούς του 1910, επομένως έχουμε έναν μίτο που τα συνδέει με το σήμερα, είναι βαθιά τοποθετημένη στις αρχές του 18ου αιώνα.
 
Το μόνον «σχήμα οικισμού» που φαίνεται πως χτυπήθηκε πολύ βαριά από αλλαγές στην ευρωπαϊκή οικονομία είναι το ακμάζον ορεινό κεφαλοχώρι των τριών και παραπάνω χιλιάδων οικογενειών, με σημαντική εμπορική παράδοση, εξυπηρέτηση δικτύων επικοινωνίας προς όλα τα σημεία του ορίζοντα, αδελφότητες ομογενειακές και ιδιόρρυθμη αυτονομία που προερχόταν από τους παράδες των εμπόρων, των συντροφιών ,των συντεχνιών και των κοινοτήτων.
 
Αυτή η ζώσα ακτινοβολία , με όλα τα «διηγώντας τα να κλαίς», πράγματι εντυπωσιακή, συντρίφτηκε κυρίως από τις εκστρατείες του Ναπολέοντα που διέλυσαν  την οικονομία της Βιέννης προσωρινά, αλλά και συνέπεσαν με τις νέες ανάγκες των πληθυσμών που προέκυψαν από την βιομηχανική επανάσταση.
 
Ο περιηγητής Μπελόν, αρχές του 16ου αιώνα μπορεί να παρομοιάζει τα Μαντεμοχώρια με το Ρουρ της εποχής του, αλλά οι μανιφατουρες υφασμάτων, βαφής, τσόχας,οι αρτιζάνοι και οι οικοδόμοι, οι γεφυροποιοί και ο χαντζήδες, άντεχαν μόνον όταν τα σύνορα ήταν σπάνια και  ελάχιστα φυλασσόμενα.
 
Ήδη, τον 19ο αιώνα, ήταν πάρα πολυ δύσκολο σε ένα Βαλκάνιο έμπορο να στείλει τον γιόκα του ασυνόδευτον σε κάποιον μπακάλη πέραν της  Κροατίας  για να μάθει τα εμπόρια υποσχόμενος μιά καλή επιταγή αμέσως εξαργυρώσιμη.
 
Στα Βαλκάνια άρχισαν οι δομές των κουρσάρων, των προσκολλημένων στις νέες δυνάμεις όπως η Αγγλία και η Ρωσία ,οι χονδέμποροι και οι τραπεζίτες. Τα χωριά του συμπαγους "Μπαλκάν μασίφ" εξώκειλαν απότομα και σήμερα ζούμε τον σαββατοκύριακο εμπαιγμό τους.