Η κρίση της τέχνης / Η τέχνη της κρίσης
13-02-2018

1.

Η πρόσφατη χρονική περίοδος μπορεί να χαρακτηριστεί ως εποχή της «γενικευμένης κρισιολογίας». Εκατοντάδες κειμένων σε καθημερινή βάση αναφέρονται στην κρίση. Εκατοντάδες θεσμοί και αναλυτές προσπαθούν απελπισμένα να αντιληφθούν τη φύση της «κρίσης». Η χρηματοδοτική κρίση κρύβει την οικονομική· η οικονομική καλύπτει την κοινωνική· η κοινωνική υποθάλπει την πολιτιστική· η πολιτιστική υπονοεί την καλλιτεχνική· η καλλιτεχνική καθορίζει την αισθητική. Τίθεται το ερώτημα: από ποιο επίπεδο μπορεί κανείς να ατενίσει την κρίση για να συλλάβει τα αίτιά της, τη νομοτέλειά της και την πορεία της.

 


2.

Η λέξη «κρίση» είναι ελληνική και από τις πολλές σημασίες της, οι μη ελληνόφωνοι χρησιμοποιούν κυρίως την έννοια της «μη λειτουργικότητας»· δηλαδή η κρίση αναδύεται όταν ανατρέπεται η κανονική ροή των πραγμάτων, αλλά ποια είναι η «κανονική ροή»; Η δεύτερη σημασία της «κρίσης»: σαφής διάγνωση των προβλημάτων, η στάθμιση των εναλλακτικών λύσεων, η επιλογή της άριστης στρατηγικής δεν πολυαναφέρεται. Είναι λοιπόν επείγον να τονιστεί η πολυσημία της λέξης σύμφωνα με την ελληνική παράδοση. Μια τέτοια στάση θ’ απέτρεπε τουλάχιστον την πρώτη αρνητική πρόσληψη της «κρίσης». Με μια άλλη έκφραση, χρειαζόμαστε την κρίση (σημασία δεύτερη) για να ξεφύγουμε από την κρίση (έννοια πρώτη και κυρίαρχη στο σημερινό κόσμο).

 

3.

Ο χώρος της τέχνης δεν είναι έξω απ’ αυτήν την κρισιογραφία. Ωστόσο μια σειρά προβλημάτων αναδύεται (για παράδειγμα):

3.1

Σε ποιο βαθμό είναι νόμιμο να πλησιαστεί η τέχνη κάτω από την απειλή της κρίσης; Με άλλα λόγια η «τέχνη» είναι ίδια σε εποχές «κρίσης» και μη «κρίσης»; Η προσέγγιση της τέχνης θα πρέπει να είναι η ίδια, άσχετα αν είμαστε σε εποχές κρίσης ή μη κρίσης;

3.2

Η προσέγγιση της κρίσης σε αγοραίο ή σε επίσημο επίπεδο γίνεται όλο και πιο συχνά στο όνομα της οικονομικο-χρηματοδοτικής προοπτικής. Η προοπτική αυτή επαρκεί για την ανάλυση της τέχνης; Υπάρχει θεωρία που μπορεί να θεμελιώνει το ταυτόχρονο πλησίασμα της «κρίσης» και της «τέχνης»;
Η μεταφορική χρήση της «κρίσης» δεν είναι λοιπόν ούτε εύκολη ούτε αυτονόητη.

 

4.

Η ανάδυση κρίσεων στο οικονομικό επίπεδο έχει μια μακρά ιστορία τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία. Δεν είναι μόνο στην πρόσφατη ιστορία του καπιταλισμού όπου εμφανίζονται φάσεις δυσλειτουργίας του οικονομικού συστήματος με επιπτώσεις δραματικές στις ζωές των ατόμων, των ομάδων και των κοινωνιών (φτώχεια, ένδεια, συγκρούσεις, πόλεμος…) δηλαδή την πρώτη ύλη για την ιστοριογραφία και τη συγγραφή χρονικών. Το ερώτημα που τίθεται εδώ είναι το ακόλουθο: ο ρυθμός μεταβολής της τέχνης και ο ρυθμός μεταβολής της οικονομικής εκδοχής της πραγματικότητας ταυτίζονται ή ανελίσσονται με διαφορά φάσης, ή είναι απλώς ασύμβατες; Θα μπορούσε κανείς να προστρέξει στην ιστορία για παραδείγματα που ενισχύουν και υποστηρίζουν τις τρεις προηγούμενες υποθέσεις. Ίσως το ελάχιστο μάθημα θα ήταν η αποφυγή ενός γρήγορου (ή και αφελούς) περάσματος από μια «κρίση» (οικονομική) στην άλλη «κρίση» (της τέχνης).

 


5.

Αν υποτεθεί ότι οι «κρίσεις» συνυπάρχουν με ιδιαίτερο τρόπο κάθε φορά σε διάφορες κοινωνίες, είναι οι νομοτέλειες, οι «φύσεις» των κρίσεων διαφορετικές μεταξύ τους; Υπάρχει και ισχυρό κύτταρο κρίσης που τροφοδοτεί όλες τις άλλες; Ποια μπορεί να είναι αυτή; Μια συνολική (global) κρίση; Ή μια εκρηκτική συσσώρευση μικροσκοπικών κρίσεων (local); Ή ένας συνδυασμός του συνολικού και του τοπικού (glocal) – ένα είδος «πλανητοπικού»;

 


6.

Το κύριο ερώτημα ίσως θα ’ταν αν η τέχνη είναι πλέον ικανή και αν είναι επιθυμητό να «ασχοληθεί» με την κρίση. Αν δηλαδή μπορεί να δώσει μια διάγνωση για τις «άλλες κρίσεις», και ίσως να δώσει ενδείξεις για την έξοδο από την «κρίση». Ως προς την επιθυμία η τέχνη να σταθεί ως ισχυρό εργαλείο απέναντι στην πολυπλοκότητα της «κρίσης», θα προέρχεται από τους καλλιτέχνες ή από τους κοινωνικούς πρωταγωνιστές; Αν γίνει η υπόθεση ότι υπάρχει μια τέτοια κοινωνική ζήτηση, η τέχνη όπως αυτή διαμορφώθηκε τα τελευταία 10-20 χρόνια έχει τη δύναμη για μια τέτοια αποστολή; Με άλλα λόγια η τέχνη διαθέτει ακόμη την αυτονομία και την ισχύ ώστε να μην είναι απλό σύμπτωμα κοινωνικο-οικονομικών διεργασιών; Ορισμένοι ιστορικοί θεωρούν ότι η τέχνη και ιδιαίτερα οι «εικαστικές τέχνες» έχασαν αυτή την «ικανότητα» από το 1960-70 και μετά, καθώς περιορίστηκαν σε μια στάση «σχολίου», «σχολιασμού» και καθώς χειραγωγήθηκαν από τις δυνάμεις της αγοράς και των τραπεζών – και όχι μόνο στο δυτικό κόσμο. Δηλαδή η τέχνη βρέθηκε σε κρίση από το 1960, αλλά η κρίση της οικονομίας του 2010 απέδειξε με τρόπο θεαματικό την κρίση της. Είναι αυτή η θεώρηση έγκυρη; Έχει ψήγματα εγκυρότητας σίγουρα.

 


7.

Παρακολουθώντας μια ολονύχτια παράσταση του θεάτρου σκιών στην Ιάβα ακούγοντας την μουσική (σχεδόν υπνωτιστική) και βλέποντας τις κινήσεις των «ηρώων» (λίγες και σύντομες) ρώτησα έναν ινδονήσιο μουσουργό, που είχε σπουδάσει στο Παρίσι με τον Μεσιάεν, για το όλο θέαμα. Μου απάντησε κοφτά: «Δεν χρειάζονται πολλές λεπτομέρειες, η φαντασία συμπληρώνει τις πρώτες ενδείξεις. Μάλλον εκείνο που προέχει είναι η πρόκληση μιας αποχαυνωτικής νοσταλγίας».
Η τέχνη ως διέξοδος φυγής. Στην δυτική παράδοση, το αίτημα δεν είναι η φυγή, αλλά και η αντιστοιχία με καταστάσεις της πραγματικότητας ή τουλάχιστον κάποιας πραγματικότητας. Σ’ αυτό το πνεύμα θα πρέπει η τέχνη να στραφεί προς την «κρίση»; Ή να λειτουργεί ως καταφύγιο παρά και πέρα από την «κρίση»; Ή ως στρουθοκάμηλος, θα περιμένει και η «κρίση» να δώσει τη θέση της σε μια κανονικότητα (ποια όμως;), αλλά κανονικότητα και να ξαναπάρει την παλιά θέση της – αυτήν που είχε πριν τη κρίση; Δεν υπάρχει μια (θεωρητική) απάντηση, οι καλλιτέχνες και μη με τις πρακτικές τους διαμορφώνουν απαντήσεις και προκαλούν απορίες.

 

8.

Πολλές απόψεις έχουν διατυπωθεί για την νεοτερική τέχνη (art moderne) και την τύχη των πρωτοποριών. Πολλοί λένε ότι οι κύκλοι της τέχνης κρατούν 300-400 χρόνια, ενώ οι κύκλοι της οικονομίας γύρω στα 50-80 χρόνια. Αν θεωρήσουμε ότι οι αρχές της νεοτερικής τέχνης βρίσκονται στα τέλη του 19ου αιώνα, σύμφωνα με τα προηγούμενα η φάση αυτή της τέχνης θα κρατήσει ακόμη 2-3 αιώνες. Στο μεταξύ, οι οικονομικές κρίσεις θα έρθουν και θα φύγουν. Οι δυο περιοδικότητες διαφέρουν, έτσι η τέχνη θα πρέπει να εκμεταλλευτεί τη διαχρονική αυτοτέλεια της. Παρηγοριά; Χίμαιρα; Κοντόφθαλμη ανάγνωση; Καρτερία; Όλες οι τάσεις φαίνονται παρούσες. Προσωπικά πριμοδοτώ τις εκπλήξεις.

 

[Από το βιβλίο “Η τεθλασμένη ισορροπία”
[στοχασμοί κρισιολογίας] που ετοιμάζεται
και θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις
Bibliotheque]

Συγγραφέας: Δημοσθένης Αγραφιώτης
Πηγή: www.bibliotheque.gr

 

Ετικέτες: κρίσητέχνη

Αφήστε ένα σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*
*
*